Hội nghị diễn ra trong bối cảnh ngành thủy sản Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức từ biến đổi khí hậu, biến động kinh tế toàn cầu và yêu cầu khắt khe về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc. Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường – Phùng Đức Tiến nhấn mạnh: “năm 2025 là năm bản lề, tạo nền tảng cho giai đoạn phát triển mới 2026-2030. Toàn ngành thủy sản đạt sản lượng trên 9,8 triệu tấn, tăng 3% so với năm 2024, với nuôi trồng thủy sản đóng góp trên 5,9 triệu tấn, chiếm hơn 60%. Kim ngạch xuất khẩu thủy sản ước đạt 11,2-11,3 tỷ USD, trong đó xuất khẩu từ nuôi trồng đạt trên 8 tỷ USD. Riêng ngành hàng cá tra, dù diện tích thả nuôi giảm 6% xuống khoảng 5.589 nghìn ha và sản lượng giảm 3% còn 1,74 triệu tấn, kim ngạch xuất khẩu vẫn tăng 5% lên khoảng 2,1 tỷ USD, khẳng định vai trò trụ cột trong nuôi trồng thủy sản nước ngọt”.
Thứ trưởng Phùng Đức Tiến nhấn mạnh, các thách thức dài hạn như thuế đối ứng từ Hoa Kỳ, tác động của biến đổi khí hậu dẫn đến suy giảm chất lượng nước và ô nhiễm môi trường, cùng áp lực cạnh tranh từ các quốc gia như Bangladesh, Indonesia và Trung Quốc. Mô hình tăng trưởng dựa vào mở rộng diện tích và cạnh tranh giá thấp không còn phù hợp, đòi hỏi chuyển đổi sang phát triển xanh, minh bạch và bền vững. Hội nghị tập trung thảo luận các báo cáo về kết quả sản xuất, kiểm soát chất lượng, ứng dụng chuyển đổi số, sáng kiến xanh hóa chuỗi giá trị và dự báo thị trường, nhằm định hình nhiệm vụ năm 2026. Các định hướng lớn bao gồm đẩy mạnh chuyển đổi số trong chuỗi giá trị, ứng phó biến đổi khí hậu, nâng cao quản lý an toàn thực phẩm, tổ chức sản xuất theo chuỗi liên kết và nâng cao thương hiệu cá tra Việt Nam.
Kết quả sản xuất và xuất khẩu năm 2025
Theo báo cáo từ Cục Thủy sản và Kiểm ngư, ngành hàng cá tra năm 2025 duy trì ổn định dù gặp khó khăn. Sản lượng đạt khoảng 1,74 triệu tấn, giảm nhẹ so với 1,87 triệu tấn năm 2024, nhưng hiệu quả sản xuất cải thiện nhờ thích ứng với yêu cầu thị trường về chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Diện tích nuôi giảm do người nuôi e ngại thả giống trước giá cá thương phẩm thấp và chi phí sản xuất tăng, đặc biệt là chi phí thức ăn, thuốc và năng lượng. Tuy nhiên, kim ngạch xuất khẩu tăng nhờ đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng thị trường.
Tham luận của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cung cấp dữ liệu chi tiết về xuất khẩu cá tra 11 tháng năm 2025. Kim ngạch đạt trên 2 tỷ USD, tăng 9% so với cùng kỳ 2024, dự báo cả năm vượt 2,1 tỷ USD. Thị trường Mỹ và EU tiếp tục là trụ cột, với Brazil tăng 51% và Trung Quốc tăng mạnh, dù Mỹ có sụt giảm nhẹ cuối năm. Cơ cấu sản phẩm xuất khẩu đa dạng, tập trung vào sản phẩm fillet đông lạnh và sản phẩm giá trị gia tăng, nhưng thách thức từ rào cản kỹ thuật như POR, Frambill và quy định về lao động, môi trường, tín chỉ xanh ngày càng khắt khe. VASEP dự báo thị trường cá thịt trắng năm 2026 sẽ cạnh tranh gay gắt, đòi hỏi Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh qua đổi mới công nghệ và đa dạng hóa.
Hiệp hội Cá tra Việt Nam đánh giá kết quả nuôi cá tra trong năm 2025 giảm nhẹ do nguồn cung thắt chặt. Giá cá nguyên liệu cuối năm giảm xuống 19.500 - 19.700 đồng/kg cho loại trên 1kg/con, trong khi giá cá giống "sốt" lên 55.000-58.000 đồng/kg do khan hiếm. Nghề nuôi ở Đồng bằng sông Cửu Long duy trì ổn định nhờ tổ chức lại sản xuất và ứng dụng công nghệ tiên tiến, nhưng chịu ảnh hưởng từ biến đổi khí hậu gây tăng bệnh dịch, chất lượng nước kém và xâm nhập mặn. Chi phí sản xuất tăng lên 1,2 - 1,3 USD/kg, cao hơn so với cá Alaska Pollock, làm giảm sức cạnh tranh. Chất lượng con giống kém dẫn đến tỷ lệ sống thấp, kết hợp thời tiết thất thường khiến cá dễ bệnh không theo mùa vụ.
Ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số
Chuyển đổi số là trọng tâm được nhấn mạnh qua các tham luận. Cục Chuyển đổi số - Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh vai trò của công nghệ thông tin trong tối ưu hóa chi phí và vượt rào cản phi thuế quan. Ngành thủy sản đóng góp gần 4% GDP và xuất khẩu trên 9 tỷ USD năm 2024, nhưng đối mặt thách thức từ biến đổi khí hậu và yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Chuyển đổi số là giải pháp cốt lõi, với các yêu cầu trong thời gian tới như xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất, ứng dụng IoT trong giám sát môi trường và hộ chiếu sản phẩm số (DPP).
Ông Ngô Thế Anh, trường phòng Nuôi trồng Thủy sản, Cục Thủy sản và Kiểm ngư trình bày nhu cầu ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý nuôi trồng thủy sản. Dựa trên Luật Thủy sản 2017 và các văn bản liên quan như Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024, việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia là cấp thiết để chuẩn hóa dữ liệu về diện tích, sản lượng, giống, thức ăn, môi trường và dịch bệnh. Hiện nay, đã triển khai phần mềm quản lý giống, thức ăn và sản phẩm xử lý môi trường từ năm 2019, với 2.375 doanh nghiệp lập tài khoản và cập nhật thông tin 1.980 cơ sở sản xuất giống. Tuy nhiên, dữ liệu chưa đầy đủ, tỷ lệ cập nhật thấp, đòi hỏi nâng cấp để quản lý hoạt động nuôi, môi trường và truy xuất nguồn gốc.
Phòng Giống và Thức ăn Thủy sản, Cục Thủy sản và Kiểm ngư đã báo cáo về quản lý cơ sở dữ liệu giống, thức ăn và sản phẩm xử lý môi trường. Phần mềm vận hành từ năm 2020, nâng cấp 2022, cho phép cấp mã số điện tử và thay thế hồ sơ giấy. Đến nay, cập nhật 17 cơ sở sản xuất giống bố mẹ trung ương, 1.980 cơ sở địa phương, 130 cơ sở sản xuất vốn nước ngoài và 45.948 sản phẩm sản xuất trong nước. Từ 12/2023 - 11/2024, cập nhật 1.804 chất bổ sung thức ăn và 899 chế phẩm sinh học xử lý môi trường.
Tại hội nghị, Hội Thủy sản Việt Nam đã giới thiệu VfSC - e.GAP "Vietnam Food Safety Chain" làm cơ sở cấp DPP. Phần mềm xây dựng từ tháng 10/2017, áp dụng chính thức từ tháng 10/2021, hỗ trợ truy xuất nguồn gốc toàn chuỗi, đáp ứng tiêu chuẩn GlobalGAP, ASC trong ương dưỡng giống và nuôi thâm canh.
Định hướng phát triển bền vững và kiến nghị
Báo cáo tại hội nghị, tổ chức IDH trình bày sáng kiến xanh hóa chuỗi cá tra, nhằm thúc đẩy phát triển bền vững theo UN SDGs. Tổ chức IDH, thành lập năm 2007 tại Hà Lan, hợp tác với trên 1.000 đối tác để cải thiện thu nhập, việc làm và môi trường. Sáng kiến tập trung nhân rộng mô hình nuôi công nghệ cao như hệ thống cho ăn tự động, năng lượng mặt trời, xử lý nước thải tái sử dụng và tự động hóa thu gom bùn ao để sản xuất phân bón hữu cơ.
Các kiến nghị từ hiệp hội và chuyên gia bao gồm: kiểm soát chất lượng sản phẩm và hạ giá thành sản xuất; triển khai đề án giống cá tra 3 cấp; quản lý quy hoạch phù hợp; xây dựng kênh thông tin thị trường; nhân rộng mô hình hợp tác xã; ứng dụng IoT trong kiểm soát môi trường; duy trì tiêu chuẩn GlobalGAP, ASC; và hỗ trợ kinh phí xúc tiến thương mại cho thị trường Mỹ, EU, Trung Quốc. Hội nghị kết thúc với cam kết từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường ghi nhận các ý kiến để hoàn thiện chính sách, thúc đẩy ngành cá tra vượt thách thức, phát triển bền vững năm 2026.
Hải Đăng